دانستنیهایی از فضا
اشکالی در نام ِ اولین سیاره وجود دارد و آن این است که بین ِ همه ی مردم عادت و عادی شده است که نام ِ اولین سیاره " عطارد " است . حتی در کتابها و مجلات و مقالات ِ متعدد و تلویزیون و ... هم به اشتباه آن را عطارد می گویند که دیگر قابل ِ تصحیح نیست . اما بدانید و آگاه باشید که نام اصلی ِ آن " عـُطاره " می باشد .
شهابها اجسام ِ سخت و کوچکی هستند که در فضا به گردش در می آیند و ممکن است که حتی از درون ِ جّو ِ زمین هم بگذرند . ما شهابها را هنگامی می بینیم که وارد ِ جو ِ زمین می شوند . در این صورت دنباله ای نورانی از خود به جای می گذازند . وقتی که شهاب با هوای زمین برخورد می کند ، حرارتی بسیار تولید می شود که همین حرارت است که دنباله ی نورانی را پدید می آورد . شگفت این است که بیشتر ِ شهابها به قدری ریزند که گاهی به اندازه ی سر یک سنجاق می رسند . ولی البته گاهی هم ممکن است که وزن ِ یک شهاب به چندین تن هم برسد . بیشتر شهابها را همان حرارتی نابود می کند که در برخوردشان با جو ِ زمین تولید شده . تنها قسمت های بزرگتر ِ شهابهاست که باقی می ماند و به زمین می رسد . دانشمندان می گویند که در طی ِ یک روز صد ها شهاب به سوی زمین فرو می ریزد ، ولی چون بیشتر سطح ِ زمین آب است آنها معمولا ً در اقیانوس ها یا دریاچه ها غرق می شوند . شهابها معولا ًً در گروههای دسته جمعی ِ یعنی ، صدتا صدتا ، به حرکت در می آیند . اختر شناسان معتقداند که شهابها همان تکه های خرد شده ی ستارگان ِ دنباله دار هستند .
خورشید در واقع یک ستاره است ، آنهم نزدیکترین ستاره به زمین . زندگی به چهره ای که ما شناخته ایم ، به خورشید بستگی دارد . هرگز بدون ِ حرارت ِ آفتاب ، هیچ چیز ِ زنده ای در زمین پدید نیامده و نمی آید . بدون ِ آفتاب ، هیچ گیاه ِ سبزی ، هیچ حیوانی و هیچ انسانی پیدا نشده و نخواهد شد . خورشید صد و چهل و نه میلیون و هفتصد هزار کیلومتر از زمین فاصله دارد . حجم یا جثه ی خورشید یک میلیون و سیصد هزار برابر بزرگتر از زمین است . جالب است که بدانید خورشید هرگز مانند ِ زمین یک جسم ِ سفت و سخت نمی باشد ، زیرا حرارت ِ سطح ِ آن به 6,093 درجه ی سانتی گراد می رسد ، و شما می دانید که چنین حرارتی می تواند هر گونه فلز یا سنگ را به گاز تبدیل کند ، از این رو خورشید باید کره ای از گاز باشد .
فضا خیلی بزرگ است . ما نه تنها نمی دانیم جهان چقدر بزرگ است بلکه هرگز ممکن نیست که بتوانیم یک تصور ِ واقعی از بزرگی ِ جهان به ذهن ِ خود بیاوریم . اگر شما فاصله ی زمین تا خورشید را که 149 میلیون کیلومتر است ، در حدود ِ 2/5 سانتی متر فرض کنید ، آنگاه مریخ که سیاره ی همسایه ی زمین است در مداری به فاصله ی 4 سانتی متری از خورشید می چرخد ، در حالی که پلوتون ( دور ترین سیاره به خورشید ) در فاصله ی 100 سانتی متری از خورشید می چرخد ، که این فاصله در مقایسه ی با فاصله ی بین ِ ستاره ها چیزی نیست .
سال ِ نوری واحدی است که اختر شناسان برای اندازه گیری ِ فاصله ی بین ِ ستاره ها به کار می برند . به زبان ِ ساده فاصله ای است که نور در مدت ِ یک سال طی می کند . با توجه به اینکه سرعت ِ نور در هر ثانیه 300000 کیلومتر است ، پس سرعت ِ نور مدت ِ یک سال تقریبا ً حدود ِ ۵/۹ میلیون میلیون کیلومتر می باشد . پس مثلا ً وقتی می گوییم فاصله ی بین ِ دو جسم در فضا 5 سال ِ نوری است یعنی فاصله ی آنها برابر است با : ۵ × ۹/۵ میلیون میلیون کیلومتر نز دیکترین ستاره به زمین ، یعنی خورشید ، از زمین فقط 8 دقیقه ی نوری فاصله دارد ، یعنی فاصله ی زمین تا خورشید به اندازه ای است که 8 دقیقه طول می کشد تا نور خورشید به زمین برسد که برابر می شود با : 8 دقیقه × 60 ثانیه × 300000 کیلومتر = فاصله ی زمین تا خورشید نزدیکترین ستاره به منظومه ی شمسی که پروکسیما قنطوروس نام دارد بیش از 4 سال ِ نوری از زمین فاصله دارد . نکته : عرض ِ کهکشان ِ راه ِ شیری 100,000 سال ِ نوری است .
طی هزاران سال ، مردم شب ها به ماه و ستاره ها در آسمان تماشا می کردند ، بعضی از ستاره ها که هر شب جای آنها تغییر می کرد ابتدا با کلمه ی یونانی ِ آواره ها نامیده می شدند ، سپس سیاره نام گرفتند . این تغییر ِ نام وقتی انجام شد که گالیله و ستاره شناس ِ دیگر کاوش در آسمان ِ شب را آغاز کردند و به این نتیجه رسیدند زمین فقط یک سیاره از سیارات ِ خانواده ی خورشید است . گالیله اولین کسی بود که 4 تا از بزرگترین ماه های مشتری را تشخیص داد . گالیله حلقه های کیوان را هم دید . به هر حال تلسکوپ او به اندازه ی کافی قوی نبود که تشخیص دهد آنها دقیقا ً چه هستند . در دهه ی 1920 ستاره شناس ِ آمریکایی " ادوین هابل " نشان داد که کهکشان ِ ما ، یعنی کهکشان ِ راه ِ شیری که خودش گروه ِ مارپیچی ِ عظیمی ، از حدود ِ یکصد میلیارد ستاره می باشد ، فقط یکی از کهکشان های بی شمار ِ جهان ِ هستی می باشد . * دانشمندان با تجهیزات ِ قوی می توانند کهکشان هایی را ببینند که 12 تا 15 میلیارد سال ِ نوری از ما دور هستند . هر کهکشان در حدود ِ 100 میلیارد ستاره را شامل می شود . در هر کهکشان می تواند تعداد ِ بسیار زیادی سیاره وجود داشته باشد . کهکشان ها از میلیون ها ستاره تشکیل می شوند که بسیاری از این ستاره ها خیلی بزرگتر از خورشید ِ ما هستند . پس ستاره هایی که در کهکشان ِ خود یعنی کهکشان ِ راه ِ شیری می بینیم برای خود خورشید هایی هستند . برخی اجرام غیر ستاره ای از جمله کهکشانها و سحابیها با عناوین رایجی نامیده میشوند، ولی برخی تنها با یک شماره مشخص میشوند. در سال 1774 شارل مسیه (1817 - 1730) فهرستی شامل 45 جرم آسمانی منتشر کرد و طی یک دهه بعد از آن به این تعداد افزود. نام هر یک از اجرام این فهرست متشکل از حرف ام (حرف اول مسیه) و یک عدد بدنبال این حرف است. نام بسیاری دیگر از اجرام آسمانی متشکل از ان. جی.سی و یک عدد است. این طرز نامگذاری در فهرستی که توسط ستاره شناس دانمارکی ، جان لودویک امیل دریر
قطر به کیلومتر : ۴۸۷۸ فاصله از خورشید به کیلومتر : ۷۵۹۱۰۰۰۰ جرم بر حسب سانتیمتر بر گرم : ۴/۵ مدت زمان گردش به دور خود : ۵۹ روز مدت زمان گردش به دور خورشید : ۸۸ روز اتمسفر : ندارد میانگین دما : روز:۴۲۷ شب:۱۸۰- (سانتیگراد) قمر یا حلقه : ندارد حالت (غالب) : جامد این سیاره هیچگونه فعالیت ندارد و بنابراین هیچگونه زمین لرزهای ندارد. تیر (یا عطارد)، یکی از سیارههای سامانه خورشیدی ما است. تیر تندروترین سیارهٔ سامانه خورشیدی است که با سرعتی حدود ۴۸ کیلومتر در ثانیه،هر۸۸ روز یک بار خورشید را دور میزند.از این رو سیارهای گریزپاست که دیدنش آسان نیست و به همین دلیل است که شاید، ایرانیان باستان آنرا «تیر» نامیده و در یونان «مرکوری» یا «پیک خدایان» لقبش داده بودند. حفرههای کوچک ویا بزرگ بسیاری در سطح سیارهٔ تیر دیده میشود که حکایت از برخورد شهابسنگهای کوچک و بزرگ دارد البته قطر برخی از دهانهها به دهها کیلومتر میرسد. برخی از این دهانهها محل خروج مواد مذاب است که امروزه با سنگهای مذاب پر شدهاند و مانند کوههای آتشفشانی هستند.به خاطر دهانههای آتشفشانی و آبگیرها خیلی شبیه کره ماه است. دانشمندان تصور میکردند که فعالیتهای آن مانند کره ماه است. عطارد نزدیکترین سیاره به خورشید است. از اینرو ، دمای آن در روز به 400 درجه سانتیگراد میرسد. در این دما سرب هم ذوب میشود. شبها دما افت میکند و احتمالا تا 200 درجه سانتیگراد پایین میآید. عطارد جو ندارد و نمیتواند گرما را نگه دارد. از اینرو دمای شب و روز آن تفاوت زیادی باهم دارند. یک بار چرخش آن به دور خود 59 روز و یک بار گردش آن به دور خورشید 88 روز طول میکشد. مدار عطارد کاملا به شکل بیضی است و در نتیجه فاصله آن از خورشید بین 47 تا 69 میلیون کیلومتر تغییر میکند. این سیاره کوچک اندکی از ماه بزرگتر است. عطارد نزدیکترین سیاره به خورشید و نیز کوچکترین سیاره خاکی است. هر سال در حدود سه بار به عنوان ستاره درخشان شامگاهی در نزدیکی افق غروب خورشید و نیز به عنوان یک ستاره صبحگاهی ظاهر میشود. بخاطر سرعت کم آن نسبت به زمین از لحاظ افسانهای ، خدای روشنی نامیده شده است. در مواقعی ، عطارد در درخشندگی شبیه زحل میشود، اما معمولا بواسطه درخشندگی همسایهاش ، خورشید ، ناپدید میگردد. رصد کردن سیاره عطارد دشوار است. نزدیک بودن مدار آن به خورشید سبب میشود که هیچگاه ˚27 دورتر از قرص خورشید دیده نشود. در نتیجه ، تنها قبل از طلوع و غروب آفتاب میتوان آن را نزدیکی افق دید. حرکت مداری عطارد سریع است و به همین سبب ، در هر بار گردش به دور خورشید امکان دید آن به چند روز محدود میشود. عطارد نیز مانند ماه ، دوره هلالی دارد. از آنجا که هلالهای عطارد تنها به کمک تلسکوپ قابل رؤیت است، اگر میخواهید عطارد را با تلسکوپ کاوش کنید، مواظب باشید که به طرف خورشید نشانه نروید.
در فضای قابل رویت برای ماده میلیاردها کهکشان جداگانه وجود دارد که بزرگترین آنها نظیر راه شیری و نزدیکترین کهکشان به نام اندرومیدا یا به قول عبدالرحمن صوفی امراة المسلسله که فاصله آن از ما تقریبا 1.5 میلیون سال نوری و قطر زاویهای ان 3.5 درجه و قطر خطیاش در حدود 100 هزار سال نوری است و دارای تقریبا یکصد میلیارد ستاره است. هر کهکشان مجموعهای از میلیاردها ستاره است که بعضی از آنها از خورشید بزرگتر و بعضی دیگر بطور قابل توجهی کوچکتر.
سحابی دمبلی
این تصویر کامپیوتری ، سحابیای را به
شکل ساعت شنی نشان میدهد که از
گازهای دفع شده ستاره مرکزی ایجاد شده است.
سحابیها
در جهان علاوه بر ستارهها مقادیر زیادی گرد و غبار و گاز وجود دارد که ما بین کهکشانها پراکنده گردیده است. یعنی چگالی گاز در فضای بین کهکشانها فقط برابر 20 اتم در هر اینچ مکعب است. سحابیها به علت نور ستارگان مجاور خود قابل رویت هستند. به کمک تلسکوپ به ساختمان و ویژگی آنها میتوان پی برد. بعضی از سحابیها نیز تاریک بوده و مانع عبور نور ستارگانی که در پشت آنها قرار دارند میگردند.
سیارات
اجرام تقریبا کروی ، جامد و بزرگی هستند که به دور خورشید میگردند. بزرگترین آنها به نام مشتری است که جرمی معادل یک هزارم جرم خورشید را دارد. تا به حال سیستم سیارهای نظیر آن چه به خورشید مربوط است، کشف نگردیده است. سیارات اجرام سماوی نسبتا سرد بوده و انعکاس نور خورشید باعث مرئی شدن آنها میگردد.
تشخیص سیارات از ستارگان در آسمان شب
سیارکها
سیارههای خرد ، اجرام جامد کوچکی هستند که به دور خورشید میچرخند و تفاوت آنها با سیارات در بزرگی آنها است. بزرگترین این سیارکهای خرد به نام سیرس میباشند، که قطرش برابر با 800 کیلومتر است. قطر اکثر آنها در حدود 3 کیلومتر میباشد. سیارکها نیز توسط انعکاس نور خورشید قابل رویت میباشند و آنها را بدون تلسکوپ نمیتوان دید.
قمرها
قمرها اغلب از اجتماع و تمرکز دیسکهای غبار و گاز در پیرامون سیارهها درست میشوند. شش سیاره از نه سیاره بزرگ هر کدام یک یا چند قمر دارند که به دور آنها میچرخند. تا به حال 45 قمر در منظومه شمسی کشف کردیده است.
ستارگان دنباله دار
ستارگان دنباله دار اجرام سماوی هستند که گه گاه ظاهر میشوند. هر ستاره دنباله دار از یک مسیر نورانی و دنباله طویلی تشکیل شده است. سر آن ممکن است به بزرگی خود خورشید و دم آن نیز در حدود چندین صد میلیون کیلومتر بوده باشد. هر ستاره دنباله دار با وجود اینکه صدها کیلومتر در ثانیه سرعت دارد برای یک چشم غیر مسطح همچون ما، بی حرکت به نظر می رسد. سرعت آنها را میتوان از تغییر مکانش نسبت به ستارگان زمینه ثابت آسمان تعین کرد.
تا کنون نزدیک به هشتصد ستاره دنباله دار کشف و نامگذاری گردیده است. اکثر ستارههای دنباله دار از یک مدار بستهای در حال حرکت هستند. چنین ستارگان دنباله دار اهمیت زیادی داشته و بعد از یک پریود به نزدیکی زمین آمده و مشاهده شدهاند، که مشهورترین آنها ستاره دنبالهدار هالی است. مدارهای ستارگان دنباله دار دیگر سهمی یا هذلولی است و به احتمال زیاد اینها فقط یک بار در مجاورت زمین ظاهر و رویت گردیده ، دور میزنند و سپس رفته و دیگر به نزدیکی زمین نمیگردند.
شهابوارها
اجسام جامد و ریز دیگری به اندازه ته سنجاق هستند، در فضا دیده میشوند. اکثرا گروهی از این شهابها به طرف زمین حرکت کرده و در جو آن به دام میدان مغناطیسی حاکم بر کره زمین میافتد. در اثر برخوردشان در فاصله 150 کیلومتری جو زمین و در اثر اصطکاک آن ، جسم سوخته و غبار آن به طرف زمین سقوط میکنند. نور حاصل شده از این برخورد را به نام شخانه مینامند. در واقع میشود اظهار کرد هر ساله چندین صد تن از غبار شخانه بر سطح زمین مینشینند. معمولا شهابها در فاصله 80 کیلومتری سطح زمین کاملا از بین میروند، ولی بعضی اوقات احتمال دارد که کاملا تحلیل نگردند و بصورت شهاب سنگ به سطح زمین برسند.
نامگذاری اجرام اعماق فضا
مشخصات سیاره عطارد
سیاره عطارد (سیاره تیر) با فاصلهٔ ۵۷ میلیون و ۹۲۴ هزار کیلومتری، نزدیکترین سیاره منظومه شمسی به خورشید است و کم ترین مسافتی که با زمین پیدا میکند،به ۸۰ میلیون کیلومتر میرسد. به خاطر نزدیکی این سیاره به خورشید اگر در طرف رو به خورشید آن (بخشی که روز است) قرار بگیرید به راحتی در دمای ۴۶۵ سانتیگراد پخته خواهید شد و به علت حرکتی وضعی آرامش اگر در طرف شب آن قرار بگیرید آن قدر سرد خواهد شد که در دمای ۱۴۸- سانتیگراد به راحتی مرگ را بر اثر یخ بستن تجربه میکنید. گردش وضعی این سیاره،حدود دو ماه طول میکشد و از این رو،گرم شدن آن در روز و سرد شدنش در شب دیرپاست.موقعیت عطارد نسبت به زمین
حرکت عطارد
تصور میشد که دوره تناوب چرخشی نجومی عطارد یا (مانند زمین) 24 ساعت یا بطور همزمان 88 روز باشد. اما در اوایل سال 1960 میلادی برای اولین بار تپشهای راداری منعکس شده از سطح عطارد دریافت شدند و در سال 1965 میلادی جی.اچ. پتنژیل (G.H.Pettengill) و آر.بی. وایس مستقیما با استفاده از فنهای راداری دوپلری نشان دادهاند که دوره تناوب چرخشی عطارد در حدود 59 روز است. گرانش سیاره
جاذبه سطحی عطارد به قدری ضعیف است که قادر به نگهداری ذرات اطراف خود نیست. در نتیجه عطارد تقریبا فاقد جو است. چگالی فضایی اطراف عطارد حدود 1000 میلیارد برابر کمتر از چگالی جو زمین است.
مشخصههای فیزیکی
شعاع عطارد 24400 کیلومتر است. جرم آن 33x1023kg میباشد که از اختلالات گرانشی بر روی فضاپیما محاسبه شده است. عطارد هیچ قمر طبیعی ندارد. چگالی متوسط آن 5420 کیلوگرم بر متر مکعب میباشد که نظیر یک سیاره خاکی است، اما برای اندازه عطارد زیاد است. از آنجا که گرانش کلی عطارد کمتر از زمین است (فشردگی آن کمتر است)، اما چگالی حجمی آن در حدود چگالی حجمی زمین میباشد، لذا باید در برگیرنده مقدار بیشتری از فلزات باشد.
حدس میزنیم که در داخل عطارد یک گوشته صخرهای و یک هسته بزرگ فلزی (شاید نیکل و آهن) وجود داشته باشد. عطارد هوا ندارد. در آن ، پس از سپری شدن روز بیدرنگ شبی سرد فرا میرسد. از اینرو ، سطح آن در نتیجه فرسایش تغییر نمیکند. طی هزاران میلیون سال ، سطح عطارد مورد اصابت خرده سنگهای فضایی قرار گرفته است. به علت این بمباران مداوم اکنون سطح سیاره پر از گودال است. کف گودالها پوشیده از گرد و غباری است که از متلاشی شدن این خرده سنگها بهوجود آمده است.
فاصله متوسط از خورشید
57.93 کیلومتر
قطر استوا
4879 کیلومتر
مدت حرکت وضعی
58.65 روز زمینی
مدت حرکت انتقالی
87.97 روز زمینی
سرعت مداری
47.89 کیلومتر در ثانیه
دمای سطحی
180- تا 430 درجه سانتیگراد
جرم (زمین=1)
0.06
چگالی متوسط (آب=1)
5.43
جاذبه (زمین=1)
0.38
تعداد قمر
0
میدان مغناطیسی
درسال 1974 میلادی (1353 شمسی) از کنار عطارد گذشت. مارینر 10 یک میدان مغناطیسی ضعیف سیارهای را با شدتی در حدود 220nT ، 1nT=10-9T آشکار کرد. اگر چه این مقدار کوچک است. ولی برای قطع مغناطوسپهر در بادهای خورشیدی کافی است. در اینجا میدان مغناطیسی ، ذرات باردار (اکثرا پروتونها) را از باد خورشیدی اطراف سیاره منحرف میکند.
به نظر میرسد که میدان عطارد یک دوقطبی باشد که کم و بیش با محور چرخش سیاره ، در یک امتداد قرار گرفته است. دراین صورت ، بطور کلی میدان مغناطیسی عطارد شبیه میدان مغناطیسی زمین ولی ضعیفتر از آن است. حضور یک میدان مغناطیسی و همچنین چگالی زیاد سیاره دلالت بر آن دارد که عطارد مانند زمین دارای یک هسته فلزی است که عمدتا از آهن و نیکل تشکیل شده است. به نظر میرسد که این سیاره همانند یک آهنربای دائمی است. میدان مغناطیسی زمین صدبار شدیدتر از میدان مغناطیسی عطارد است.
حوزه کالریس
حوزه کالریس به وسعت 1300 کیلومتر (800 مایل) بزرگترین حوزه ناشی از برخورد شهابسنگها به سطح عطارد است. حلقههای کوهستانی هم مرکز ناشی از برخورد شهابسنگهای عظیم ، این حوزه را محصور کردهاند. کف این حوزه پوشیده از گدازه سفت شده است، همچنین گودالهای کوچک و جوان نیز در کف این حوزه یافت میشوند. کالریس واژهای لاتینی و به معنای گرما میباشد. این اسم به این دلیل انتخاب شده است که این حوزه هنگام نزدیک شدن عطارد به خورشید یک دور در میان ، رو به خورشید بوده و گرمترین نقطه سیاره میگردد.
کالریس را بوجود آورد، باعث ایجاد تپههایی
در طرف دیگر عطارد شد.
گودالها
سطح سیاره عطارد پوشیده از گودالهای شهابسنگی است که حدود 3.5 میلیارد سال پبش بر اثر بمباران شهابسنگها بوجود آمدهاند. اندازه گودالهای موجود در عطارد از چند متر تا 1000 کیلومتر (600 مایل) متغیر است. گودالهای بزرگتر ، حوزه نامیده میشوند. گودالها دارای مشخصاتی نظیر قلهها و حلقههای کوهستانی ، دیوارهای تراس دار و رگههایی درخشان از توف (موادی که بر اثر برخورد شهابسنگ به بیرون پرتاب میشوند) هستند. مشخصات یک گودال به اندازه ، سرعت و جهت شهابسنگی که آنرا بوجود آورده بستگی دارد.
تحول سطح
چون ماه و عطارد هر دو فاقد جوهای قابل توجهی هستند، آب و هوا ، سطوحشان را فرسوده نمیکند. هر دو جهانهای کوچکی با ناحیه داخلی سردتر از ناحیه داخلی زمین هستند. اکنون نه آتشفشانهای فعال زیادی دارند و نه دستخوش تحول سطحی دائمی میشوند که زمین از انتقال یافتن صفحات پوستهای تجربه کرده است. فقدان جو و کوتاه بودن زمان تحول پوستهای هر دو به جرمهای کوچک ماه و عطارد مربوط میشود و جو آنها برای مدت طولانی حفظ نمیشود.
همچنین جرمهای کوچک دلالت بر این دارند که حرارت داخلیشان از تلاشی مواد رادیواکتیو نسبت به مقدار مشابه برای زمین کمتر است و جریان گرماییشان به طرف بیرون چنان سریع میباشد که هر دو جسم به سرعت سرد خواهند شد. داخل زمین داغ است و شارش گرمایی به طرف بیرون آن ، جریانهایی در گوشته پلاستیکی ایجاد میکند و اینها تحول پوسته زمین را نیرو میبخشند. ماه و عطارد هر دو فاقد این ترکیب درونی داغ و گوشته پلاستیکی هستند.
هلال عطارد